„Proza polska XX wieku. Przeglądy i interpretacje otwiera nową serię odczytań wybitnych, znanych, popularnych bądź charakterystycznych utworów literatury narodowej przeszłego stulecia” – pisze w Słowie wstępnym redaktor tomu – Marian Kisiel. Czynione na co dzień przez pracowników i ludzi związanych z Zakładem Literatury Współczesnej Instytutu Nauk o Literaturze Polskiej UŚ w Katowicach interpretacje i literaturoznawcze rewizje zaowocowały otwarciem nowej serii wydawniczej, której zbiorem inicjalnym jest właśnie omawiana tu Proza polska XX wieku, na który złożyło się jedenaście szkiców. Można by powiedzieć, iż mamy tu do czynienia z badaniami w duchu mikrologicznym. Autorzy poszczególnych tekstów przypatrują się pojedynczemu utworowi, jednemu pisarzowi bądź też jednemu wątkowi. W polu ich zainteresowań znalazły się książki z różnych lat (z początku XX stulecia, jak Młodość Chopina Adolfa Nowaczyńskiego [1948] i z końca ubiegłego wieku, jak Esther Stefana Chwina [1999]), teksty zapomniane (Zmowa mężczyzn Jarosława Iwaszkiewicza), ale i powieści, które wywołały krytycznoliterackie burze (Nic albo nic Tadeusza Konwickiego). Słowem, pełna dowolność zarówno w doborze autora, jak i „materiału badawczego”.
I tak: Wojciech Śmieja dokonuje rewizji dotychczasowej recepcji zapomnianej już dziś powieści Iwaszkiewicza – Zmowy mężczyzn. Do interpretacji prozy autora Czerwonych tarcz przykłada kategorie gender, by udowodnić, że książka ta jest swoistym palimpsestem, który – dzięki dekodowaniu strategii maskowania – kryje tematykę homoseksualną. Śmieja przygląda się rolom płciowym i używa strategii Rolanda Barthesa z S/Z o nieprzystawalności pola symbolicznego do pola płci biologicznych. W konsekwencji postrzega Zmowę... jako „fascynujący dokument kształtowania się nowoczesnej tożsamości płci w polu już nie biologicznym, lecz symbolicznym”.
Arkadiusz Kołodziej rozprawia o Sklepach cynamonowych Brunona Schulza, pod lupę biorąc życie duchowe człowieka. Psychika, wyobraźnia i błądzenie będą tymi zagadnieniami, które stoją w centrum zainteresowań Kołodzieja, zaś teksty drohobyckiego autora analizuje za pomocą metafory labiryntu. Z kolei

Sztuka
interpretacji

Ilona Pikulska pisząc o zapomnianej powieści Adolfa Nowaczyńskiego – Młodości Chopina – pokazuje „odbrązawianie” wizerunku polskiego wieszcza fortepianu.
Feliks Netz dokonuje drobiazgowej interpretacji samobójstwa Harey w „zakamuflowanym melodramacie”, czyli w Solaris Stanisława Lema. Interesuje go zarówno aspekt psychologiczny, jak i strukturalny. Netz porównując wydanie książkowe z ekranizacjami, bez trudu udowadnia, że Solaris napisana została w duchu Conradowskim, zaś u fundamentów twórczych poszukiwań autora Cyberiady leży pytanie: „w imię czego mamy być ludźmi?” oraz problem odpowiedzialności za własne czyny.

Natomiast Elżbieta Dutka pisze o Lekcji martwego języka Andrzeja Kuśniewicza, zwracając uwagę na pomijane w recepcji powieści autora Eroiki drogi interpretacyjne otwierane przez kluczowe słowa „lekcja” i „kolekcja”.

Wniosek, jaki wyciąga badaczka, brzmi: Kuśniewicz w Lekcji... przekonuje, iż sens życia to poczucie śmiertelności swojej i świata, to „rozpoznawanie śladów pustki ukrytych w codziennej egzystencji”.
Z kolei mieszaniu technik narracyjnych i przekształcaniu komunikatów użytkowo-naukowych w komunikaty literackie (czyli zjawisku częściowego mimetyzmu konstytuującego) – zabiegom służącym nadaniu tekstowi prozatorskiemu statusu autentyk przygląda się Jacek Gałuszka, w centrum swych badań lokując Żywe wiązanie Igora Newerlego – tekst o otwartej kompozycji, którego „spoiwem” byłaby duchowa biografia pisarza.

Piotr Bajer w Dialogu z pejzażem. O Cieniach w pieczarze Stefana Kisielewskiego rozprawia o obcości jako aksjomacie determinującym losy człowieka, za punkt dojścia wybierając Baumanowską koncepcję bytu „semiotycznie niedookreślonego”. Zdzisław Marcinów zajął się Nic albo nic Tadeusza Konwickiego – książką, która wzbudziła spore kontrowersje wśród ówczesnej krytyki. Beata Nowacka pisze o ewolucji bohatera Hebanu. Jej zdaniem Ryszard Kapuściński jest nie tylko reporterem i pisarzem zarazem, ale i tłumaczem innych kultur, dzięki czemu potrafi pokazać przestrzeń i czas Afryki z perspektywy jej mieszkańców, używając właściwych dla Czarnego Lądu opisów.
Mikrologicznym światem Grażyny Maroszczuk jest Gra z ogniem Andrzeja Szczypiorskiego. W szkicu „Pamięć garbata, pamięć kaleka...” badaczka pokazuje ostatnią powieść autora Początku na tle jego wcześniejszej twórczości, przygląda się recepcji powieści, zastanawia się nad kategorią czytelniczego sukcesu i modelem budowania porozumienia z czytelnikami.
Tom zamyka tekst Marty Cuber Żydówka w butach z safianowej skórki, w centrum którego postawiona została tytułowa bohaterka wydanej pod koniec lat dziewięćdziesiątych ubiegłego stulecia powieści Stefana Chwina. Mowa o Esther, która stała się pretekstem do snucia refleksji na temat żydowskości i starości nie tylko w zwężeniu do tej prozy, ale w kontekście całej twórczości autora Hanemanna.
Słowem, jedenaście różnych i pod względem tematycznym, i metodologicznym szkiców o „zacięciu” krytycznoliterackim oraz literaturoznawczym, pokazujących różnorodność dwudziestowiecznych polskich produkcji prozatorskich z jednej strony. Z drugiej zaś – stanowić mogą sprawdzian ich „kanoniczności” czy popularności lub są rewizją dotychczasowych poglądów. Drobiazgowość i trafność supozycji interpretacyjnych idzie w parze z pasją analityczną. Ponadto omawiany tu zbiór pokazuje, że do napisanych przed wieloma laty powieści można z powodzeniem przyłożyć nowoczesne, modne dziś kategorie czy strategie, uzyskując ciekawe rezultaty i na nowo odczytując zepchnięte do lamusa prozy.