- "My sam robimy łod dziada pradziada, kopiemy tyn pieroński wyngiel i to jest œwiynte!". Pamięta pan, kto to powiedział?
      - To z mojego filmu.
      - Z "Perły w koronie". Tak krzyczy w złoœci Augustyn Mol, kiedy rozpoczyna się strajk w kopalni "Zygmunt". Czy praca górnika jest wcišż jeszcze œwiętoœciš?
      - To już nie jest œwięte. W czasach, w których film się dzieje, czyli we wczesnych latach trzydziestych, był wielki kryzys œwiatowy. Ale węgiel i stal to były największe œwiętoœci, bo na nich opierał się cały kapitalizm. Stšd się zresztš wzięło parcie Hitlera do nowej wojny, która była wtedy najlepszym sposobem na podŸwignięcie zrujnowanej gospodarki.
      Po II wojnie Robert Schumann i inni wiedzieli, że Europa nie może się dalej tak rozwijać. I oni wymyœlili połšczenie tych dwóch przemysłów, które produkowały wojnę - węglowego i stalowego. Bo jak się połšczy węgiel i stal, powiedział Schumann, odetnie się napęd agresji niemiecko-francuskiej. To jest podstawa dzisiejszej wspólnej Europy. Europy pokojowej. Rzecz w tym, że zjednoczenie obu gospodarek ujawniło, że ich potencjał jest za duży jak na potrzeby państw pokojowych. My przeżywamy teraz to, przez co Europa już przechodziła.
      - Ale oni to robili przez trzydzieœci lat.
      - I majš to już za sobš. Teraz, kiedy komuna padła z kretesem, ta konsekwencja gospodarki wolnorynkowej przyszła do nas. I to w okresie, kiedy kapitalizm od dawna jest już pokojowy, a klasa robotnicza przestała odgrywać rolę, jakš kiedyœ odgrywała. W zwišzku z tym słowa mojego filmowego bohatera nie majš dziœ naturalnego gruntu. Zwłaszcza, że wtedy był to także protest przeciwko obcym - cišgle przeciwko Niemcom, bo Polska już była, ale kapitał był wcišż niemiecki.
      - Ale adresat protestów był również państwowy. Alojz Budniok wybrał się specjalnie do Warszawy, a tam: "Sprzezywali mnie, że nasze postępowanie jest nielegalne".
      - Teraz też, bo za socjalizmu kopalnie zostały upaństwowione. Protesty na Œlšsku muszš mieć zawsze tego samego adresata - państwowego.
      - No i pojechali do Warszawy górnicy z interwencjš. Narobili rabanu w Alejach Ujazdowskich, a minister im powiedział, jak u pana w filmie: Wasz protest jest nielegalny.
      - Tak, ale my jeszcze nie wiemy, jakie będš konsekwencje tej krwawej wycieczki do Warszawy. Być może, a to wcišż wisi w powietrzu, dojdzie do strajku generalnego górników. A to już nie będzie wyłšcznie protest przeciwko tajemniczemu i głupiemu wskazaniu czterech kopalń do likwidacji. To będzie sprawa o wiele poważniejsza.
      - Może jakieœ kopalnie trzeba jednak zamknšć?
      - Tak, i górnicy o tym wiedzš. To sš może ludzie proœci, ale nie głupi. Jednak ci, z którymi ostatnio się spotykałem, sš całkowicie jednomyœlni, że wytypowanie akurat tych czterech kopalń jest zupełnie nieracjonalne. Oni sami wiedzš, które kopalnie by się do tego nadawały, bo że trzeba w Polsce mniej węgla, œwietnie rozumiejš. Ja sam zaczšłem się nad tym zastanawiać i wychodzi mi, że sprawa jest o wiele poważniejsza niż tylko zwišzana z programem restrukturyzacji górnictwa. Powstaje mianowicie pytanie: kto wytypował te kopalnie do likwidacji i dlaczego? Zamykać kopalnię w Łaziskach, gdzie pod bokiem stoi elektrownia i huta? W Bytomiu, gdzie bezrobocie może sięgnšć 50 procent? Ja podejrzewam, że te kopalnie zostały tak wytypowane, jak by ktoœ chciał wzniecić konflikt między górnikami a państwem.
      - Kto?
      - Otóż właœnie to jest całkiem nowy kontekst sprawy. To jest nasze œlšskie wydanie tego, co się nazywa aferš Rywina. Myœlę, że górnicy zaczynajš to już rozumieć, a i minister Hausner też. A sprawa jest poważna. Jeœli protest górników będzie narastał, jeœli oni zostanš wykorzystani dla interesów pewnej utajonej czy nieformalnej grupy, to skończy się to ostrym konfliktem społecznym z potężnymi konsekwencjami dla stabilnoœci państwa. Bo wtedy będziemy mieli do czynienia z czymœ bardzo podobnym do Al-Kaidy.
      - Gdzie jest ta "grupa trzymajšca węgiel"?
      - Ona trzyma nie władzę, a interesy. Wiadomo, że na górnictwie robi się ogromne interesy. Błędem było, że nikt się nie zabrał rzetelnie do tego kluczowego resortu dwanaœcie, trzynaœcie lat temu. Zostawiono to, pewnie ze strachu. Dopiero ekipa Buzka się tym zajęła. I wtedy się wszystko zaczęło - przecież pompowano te wielkie œrodki nie po to, żeby to górnictwo strukturalnie zmieniać, tylko żeby sobie zapewnić spokój społeczny.

Najproœciej mówišc, bez równowagi między sprawami gospodarczymi a społecznymi. I w tę pustš przestrzeń niekompetencji i trywialnych stereotypów weszli gangsterzy, którzy zaczęli z tego œwietnie żyć. Szły pienišdze, ogromne pienišdze, które bardzo łatwo było przechwycić. Te spółki, rady nadzorcze, ci wszyscy prezesi wyznaczyli sobie niebywałe pensje. Nie było nawet takiego kryterium, żeby w nierentownych kopalniach nie było premii. Przepływ pieniędzy poza kopalnie był zupełnie fantastyczny. Długi zaczęły rosnšć. A jak pan wie, rynek handlu długami jest bardziej atrakcyjny niż jakikolwiek interes. Zadłużenie górnictwa stało się Ÿródłem intratnych interesów - dla "grupy interesów". Teraz to wszystko wyłazi. Okazuje się, że interes "grupy interesów" jest ważniejszy niż interes górników. I tym się manipuluje. A niestety wiele wskazuje na to, że sš to wszystko ludzie zwišzani z SLD. I oni korzystali z niewiedzy rzšdu. Piechota i Hausner nie mieli o tym pojęcia. Kiedy się pojawiły artykuły w gazetach, dotykajšce tych spraw nawet imiennie, oni się dopiero zorientowali, że sprawa jest poważna. To może być kompromitacja SLD na wielkš skalę. Nie wiem, czy będzie wola, aby ten splot powišzań ustalić, ale prasa o tym pisze, społeczeństwo jest powiadomione i Miller and his boys nie będš już mogli schować tego pod kocem. Jestem bardzo ciekawy, jak to się rozegra. I oby nie nastšpiła eskalacja konfliktu, bo od tego może się wywrócić rzšd.
      - Pan to wyprorokował w maju, kiedy mówił mi pan, że jeœli przyjdzie jakiœ potężny impuls do zmian, to ze Œlšska, od robotników. A ja "wymyœlałem" panu od socjalistów.
      - Impuls zawsze przychodzi stamtšd, gdzie w dużej zbiorowoœci dziejš się rzeczy najgorsze. Granice ludzkiej wytrzymałoœci sš okreœlone. Gdzie już nic innego nie można zrobić, trzeba się buntować. Absolutnie.
      - Jak bardzo musieli być zdesperowani w Łaziskach Górnych, że napisali do władz: "Pozwólcie Œlšzakom być Polakami".
      - Dostałem ten list. Ten sentymentalny apel to jeszcze jeden dowód agonii. Agonii Œlšska ukształtowanego w tym dziwnym kotle kapitalizmu, w którym klasa robotnicza spełniła już swoje zadanie. W Europie to fakt nieodwracalny. Teraz przychodzi kolej na nas. Ale różnica polega na tym, że proletariat œlšski był tuziemczy, był polski albo niemiecki, ale był œlšski. I to jest zupełnie inny proletariat niż na Zachodzie. Bo choć kapitalizm na Œlšsku rozwijał się w tym samym czasie co w Europie, Œlšsk zachował swojš odmiennoœć i oryginalnoœć - powiedzmy - słowiańskš. Kiedyœ Œlšzacy, jak zaczęli być przymuszani nie tylko do wyzysku, ale i do tego, żeby być Niemcami, marzyli o Polsce. A kiedy Polska się stała, oni poszli do powstań i sami dokonali wyboru, bo chcieli być między swoimi. Ale ci "swoi" tak dawno się pożegnali ze Œlšskiem, że Œlšsk do nich wrócił jako skomplikowana struktura europejska, która nie miała nic wspólnego z Polskš sielskš, z mentalnoœciš postszlacheckš i z całym kodem tej Polski, która miała swoje problemy i szańce na granicach wschodnich.
      - Polska i dziœ nie rozumie Œlšska?
      - Proszę pana, ja w gruncie rzeczy większoœć tzw. twórczego życia poœwięciłem, żeby to wyeksplikować. Objaœnić im ten Œlšsk. Słyszę i nieustannie się z tym spotykam, że bardzo wielu ludzi skłoniłem do życzliwoœci, do spojrzenia nieco rozumniejszego na sprawy œlšskie. Ale słyszę też od znajomego, człowieka wykształconego, który żyje na północy Polski, że polskie stereotypy w odniesieniu do Górnego Œlšska sš wcišż żywe. Ja go pytam, co sšdzi o tym, co się dzieje na Œlšsku. On wie, z kim rozmawia i tak odpowiada: Słuchaj, byłe komuchy rzšdzš, a byłe komuchy się buntujš. Ja pytam: Czy ty wiesz, co mówisz?. A on: G... mnie oni obchodzš, jak im się nie podoba, niech spieprzajš... Proszę zauważyć, jak to współbrzmi z tym, co swego czasu powiedział pewien wiceminister spraw zagranicznych - że Œlšsk to taka kula u nogi i najlepiej by było się go pozbyć.
      - To chyba jakieœ dziedzictwo po komunie, ta opinia pańskiego znajomego.
      - Ten tak zwany socjalizm utwierdził ten stereotyp i Œlask splugawił. Dał jego obraz całkowicie fałszywy. Dzisiaj mentalnoœć jest taka w zapisie postsocjalistycznym, że Œlšsk miał swój okres przywilejów, a teraz się jeszcze buntuje przeciwko rzeczywistoœci. Nie myœli się o tym, co Œlšsk Polsce dawał swoimi bogactwami i pracowitoœciš. Œlšsk przed wojnš i po wojnie, zwłaszcza po wojnie, Polsce służył. O tym ludzie już zapomnieli. Czy można sobie wyobrazić powojennš odbudowę Polski bez Œlšska?

      U nas - stykam się z tym nieustannie, również w Senacie - myœli się o regionach poprzez przywileje, które im się należš ze strony państwa. Słyszę, że Œlšsk miał swój czas, najadł się już i teraz szlus. To jest jak betonowa œciana, na którš się pan natyka. Każdy by chciał w pegeerze - mówiš mi - dostać 50 tysięcy. I takie tam głupoty... Ale to jest właœnie efekt tego, że Œlšsk zawsze pokazywano w ramach propagandy sukcesu, jako kraj miodem i mlekiem płynšcy. I te klisze zostały. Jak można było wtedy ludziom przekazać prawdę o Œlšsku? Górnik rzeczywiœcie stosunkowo dobrze zarabiał, ale był też nieludzko wykorzystywany i bodaj jeden górnik na dole na siedmiu nierobów pracował. O tym nie wolno było mówić. I ten zafałszowany obraz regionu zaludnionego przez "awangardę klasy robotniczej" został.
      - Pan to wszystko wygarnšł ministrowi Hausnerowi?
      - No, oczywiœcie. Bo sytuacja jest bardzo poważna, drastyczna jak nigdy. To już nie jest w tej chwili walka o byt ani o bieżšcš politykę. Moim zdaniem rozmiar tego konfliktu zahacza o bardzo poważne sprawy państwowe. Bo jeœli górnicy dojdš do wniosku, że zostali wcišgnięci w ten konflikt, że się dali zmanipulować, to przybierze to wymiar złoœci zbiorowej i zorganizowanej, czyli strajku generalnego, a wtedy żarty się skończš.
      - Nie gniewał się pan na górników za te wybite szyby w Warszawie.
      - Nie. A co ja mogłem powiedzieć? To się nazywa "gniew ludu", nie? Mnie nie wybrała do Senatu żadna partia, tylko wybrali mnie Œlšzacy. Więc mnie stać, żeby nazywać rzeczy po imieniu. A poza tym, wie pan, na Œlšsku działa pewna organizacja. Ona się mieni zwišzkiem zawodowym, ale w gruncie rzeczy jest organizacjš stworzonš przez "grupę interesów", która tym wszystkim pod spodem kręci. To rodzaj gangu do wynajęcia. Zbrojne ramię tych biznesmenów. I oni też pojechali wtedy do Warszawy i zrobili tę zadymę.
      - Co to teraz będzie? Jak w "Perle w koronie", kiedy Hubert Siersza zapowiada: "Łod dzisio bydzie wet za wet"?
      - W tej chwili idzie o to, żeby górnicy i ludzie odpowiedzialni za gospodarkę w Polsce porozumieli się. Ponad "grupš interesów". To zobowišzuje sfery rzšdowe do pilnego zdobycia rzetelnej wiedzy o sprawie - profesor Szczepański może im to wszystko wytłumaczyć. Obie strony muszš zejœć z wojennej œcieżki i powiedzieć sobie prawdę. I próbować ten konflikt społeczny rozładować. Ale najważniejsze, żeby przecišć ten niekontrolowany splot interesów, które obsiadły górnictwo. Tylko rzecz jest w tym, że te interesy skupiajš się w organizacji, która nazywa się es-el-de. Piękna nazwa, ale ani to lewica, ani demokracja. To pod tš firmš, jakżesz szlachetnš, wyrosły trujšce grzyby. I tę zupę Sojusz musi zjeœć. Ja nie wiem, ile ludzi się otruje przy tym, ale to nie może im ujœć płazem.
      - Zobaczymy. W filmie to było tak, że jeden ze strajkujšcych woła: "Jak nos rzšd nie popiyro, to znaczy, że jest gupszy łod nos abo mo nos kaœ".
      - To by była katastrofa. To już jest właœciwie katastrofa i ogromna kompromitacja czternastoletnich rzšdów, które Œlšsk zostawiły na boku. To mi tak trochę przypomina politykę państwa polskiego, które w œredniowieczu też zostawiło Œlšsk z boku. Tylko wtedy to się dla państwa polskiego dobrze skończyło, bo po wiekach Œlšzacy wrócili do Polski z wielkim prezentem dziejowym. Dzisiaj będzie akurat odwrotnie - Œlšsk jest przejedzony, wyssany. Œlšsk zostaje w Polsce z wielkš nędzš. Oszukany, że go znów zostawiono z boku. Sierota zbiorowy, któremu mówiš, żeby sobie sam coœ wymyœlił. On nic sobie sam nie wymyœli, bo nie ma jakiejkolwiek możliwoœci, żeby wymyœlić innš wersję na Œlšsk poza wersjš polskš.
      ... Pan tu cytuje "Perłę" dla opisania dzisiejszych wydarzeń. Wie pan, mnie jest bardzo przykro, że ten mój film wraca we współczesnej wersji. To tylko dowodzi, że moje wybory ludzkie i obywatelskie były zawsze zwišzane ze swoimi i nigdy od tego nie odstšpiłem.
      - Wie pan, co jeszcze z tego filmu wróciło? Kobiety. Te kobiety, które w "Perle" wychodziły naprzeciw policji, dziœ wyszły na krakowskš ulicę, demonstrować przed domem ministra Hausnera.
      - Ja nawet myœlę, że z tymi kobietami to oni czerpali natchnienie z mojego filmu. To by tylko dobrze o mnie œwiadczyło, jak o organizatorze nowoczesnych strajków, nie? (œmiech). Ale pragnę też panu zwrócić uwagę, że te kobiety nie protestowały pod willami kilkudziesięciu bonzów górniczych, ale pod starš, zadrapanš kamienicš w Krakowie. Co by dowodziło, że pan minister jest człowiekiem idei, a nie polityki i bogactwa. Mam nadzieję, że to dobrze rokuje Œlšskowi.